آيا به خاطر داريد زماني را كه از سوي ديگران توهين و تحقير شديد؟ احساس توهين و تحقير شدن مي تواند از يك نگاه، يا يك گفته يا از يك شانه بالا انداختن ناشي شود. ممكن است تحت تأثير سخن كسي احساس بي ارزش بودن بكنيد.
گيج مي شويد و به جاي آن كه روحيه‌ي خود را بهتر كنيد به تدريج روحيه‌ي خود را مي‌بازيد و احساس حقارت مي‌كنيد. توهين و تحقير كردن، ابري تيره و سردرگمي ايجاد مي‌كند و چه بسا كه سال ها در شما باقي بماند.
ممكن است بگوييد «مسلماً توهين و تحقير كردن‌هاي متعددي وجود دارد. علتش اين است كه مي‌توان از امور مختلف انتقاد كرد» بله شايد اين طور باشد. اشخاص از حالت نگاه‌ها، طرز لباس پوشيدن، طرز زندگي، از آداب و اخلاق، از عملكرد و از طرز سخن, ابرو در هم مي‌كشند. به آساني و به شيوه هاي مختلف مي‌توان به ديگران گفت كه آن ها مشكلاتي دارند، كه آن ها خوب نيستند.
اغلب ما تحت تأثير توهين و تحقيرهاي ديگران خودبه‌خود در مقام توهين و تحقير خويشتن برمي‌آييم و اين بر ابعاد گرفتاري مي‌افزايد. اگر در جنگلي به تنهايي به سر مي‌برديد و هنگام صرف غذا برحسب اتفاق ساندويچ شما به زمين مي‌افتاد چه مي‌كرديد؟ به احتمال زياد در مقام توهين و تحقير و سرزنش خويشتن حرف مي‌زديد.
در ادامه مطلب به انواع رفتارهاي تحقيرآميز اشاره مي كنيم و راه حل هايي براي هركدام ارائه مي‌دهيم: توهين و تحقيرهاي كلامي مستقيم، توهين و تحقيرهاي كلامي غيرمستقيم و توهين و تحقيرهاي غيركلامي و بالاخره توهين و تحقير كردن خويشتن.

1) توهين و تحقير كلامي مستقيم
اين رفتاري كاملاً مشخص است. خيلي ساده، كسي با كلام، شما را توهين و تحقير مي‌كند. براي مثال فرض كنيد از آسانسوري بيرون آمده‌ايد و برحسب اتفاق به كسي كه منتظر سوار شدن در آسانسور بوده تنه مي‌زنيد. شخص مزبور بي درنگ به روش خصمانه واكنش نشان مي دهد: «آه لعنتي، چرا مواظب نيستي، بي شعور، ممكن بود به من آسيب بزني». محتواي گفته ي او كاملاً مشخص است. چگونه بايد نسبت به اين واكنش تند جواب بدهيد؟
آنچه هم اكنون مي‌خوانيد مراحلي است كه به اعتقاد ما براي برخورد با توهين و تحقيرهاي كلامي مستقيم مؤثر هستند.
بگذاريد كه شخص مخاطب شما، خشمش را تخليه كند و كمي آرام بگيرد.
اگر اشتباهي از شما سر زده، حتي اگر مخاطب شما به شما توهين كرده باشد، آن را اذعان كنيد.
در برابر طرز برخورد او ابراز وجود كنيد.
با يك يا چند جمله كوتاه و خلاصه برخورد را به پايان برسانيد.
اگر قصد و نيت طرف مقابل شما روشن باشد،‌ اين اقدامات به از ميان برداشتن تحقيرها كمك مي كند.
در ماجراي آسانسور كه برايتان نقل كردم مي توانيد با كمي حوصله اجازه بدهيد كه شخصي كه با او برخورد كرده‌ايد خشم خود را تخليه كند و به آرامش نسبي برسد. وقتي تندي كلام او كاهش مي‌پذيرد به او بگوييد: «از اين كه با شما برخورد كردم عذرخواهي مي كنم. تصادفي بود. مسلماً شما ناراحت هستيد و حق هم با شماست اما من مايل نيستم كه حرف‌هاي تند و ناسزا بشنوم. مي توانم بدون توهين هم گفته‌هاي شما را بشنوم». اين صرفاً،. يك مثال درباره ي مراحلي است كه در بالا به آن اشاره كرديم.

2) توهين و تحقيرهاي كلامي غيرمستقيم
به مثالي درباره رابطه‌ي شما و رئيستان اشاره مي كنيم: «كارت ديروز عالي بود، اشتباهات دستوري در گزارش, آن را خودماني كرده بود. درباره اين سخن به همسرتان چه مي‌گوييد؟ : «وقتي اين لباس را مي‌پوشي جالب مي‌شوي. لباس‌هاي قديمي به تو خيلي مي‌آيند». چه مي‌كنيد؟ آيا گيج مي‌شويد؟ معناي در پس پرده اين اظهار نظرها كدام است؟
توهين و تحقيرهاي كلامي غيرمستقيم درواقع پرخاش غيرمستقيم هستند. استانلي فلپس و نانسي آستين در كتاب «زن قاطع» رفتار پرخاشگرانه غيرمستقيم را اين گونه توضيح مي‌دهند: «… زن براي رسيدن به هدف خود ممكن است به خدعه و نيرنگ و ترفند جويي روي آورد». به اعتقاد آن ها اشخاص تحت تأثير اين طرز برخوردها گيج و مبهوت مي‌شوند و احساس مي‌كنند كه مورد سلطه‌جويي قرار گرفته‌اند. رفتار پرخاشگرانه غيرمستقيم در واقع يك حمله پنهاني است. آستين و فلپس اين طرز برخورد را «گرگ در لباس ميش» توصيف كرده اند.
براي رو به رو شدن با توهين و تحقيرهاي غيرمستقيم قبل از هركار سعي كنيد اطلاعات بيش‌تري به دست آوريد، در هريك از مثال‌هاي فوق مي‌توانيد بپرسيد: «منظورتان چيست؟» يا «چه مي گوييد؟» با جوابي كه مي‌گيريد از نيت شخص رودرروي خود مطلع مي‌شويد. شايد شما حرف او را به درستي درك نكرده‌ايد.
واكنش بعدي شما به جواب طرف مقابل بستگي دارد. اما بخشي از هدف شما اين است كه به مخاطب خود بياموزيد به روش ديگري با شما حرف بزند. اگر رئيستان در برابر پرسش شما جواب دهد: «به نظر من كارت را خيلي خوب انجام دادي» مي توانيد به او بگوييد: «متشكرم اما من كمي گيج شدم. اگر واقعاً از اشتباهات دستور زبان من ناراحت هستيد، دلم مي خواهد كه مستقيماً اين مطلب را بيان كنيد. درست نفهميدم كه پروژه‌ي من خوب بود يا نه». با اين سياست شما به رئيستان مي آموزيد كه با شما رك و صريح حرف بزند.
در روابط ميان زن و شوهر گاه سر به سر گذاشتن حساب شده مي‌تواند نمك بزرگي باشد. اما در بسياري از مواقع خصومت‌هاي واقع در پس پرده به شكل سربه سر گذاشتن ظاهر مي شوند. ممكن است همسرتان با شما شوخي كند اما براي اين كار روش‌هاي بهتري وجود دارد.
اما اگر همسرتان در مقام شوخي نباشد چه مي‌كنيد؟ فرض كنيد واكنش بعدي رئيس شما حالتي پرخاشگرانه‌تر داشته باشد. هر توهين و تحقير كلامي غيرمستقيم مي تواند به يك توهين و تحقير كلامي مستقيم تبديل شود. وقتي از مخاطب خود توضيحات بيش‌تري مي‌خواهيد واكنش او مي‌تواند بدتر شود. توصيه ما اين است كه ابراز وجود كنيد و مراحلي را كه در زمينه‌ي برخورد با تحقيرهاي كلامي مستقيم گفتم مورد استفاده قرار دهيد. بايد آمادگي داشته باشيد كه اگر مخاطب شما در جواب به سئوال شما تحقير كننده تر حرف زد قاطعانه تر برخورد كنيد.
از سوي ديگر وقتي توضيح مي‌خواهيد ممكن است اطلاعات ذي قيمتي از مخاطب خود درباره ي رفتار خويش به دست آوريد. به ياد داشته باشيد كه يكي از هدف هاي عمده رفتار توأم با ابراز وجود اين است كه هر دو طرف بتوانند نظرات خود را آشكارا و صادقانه بيان كنند. براي اغلب ما انجام اين كار دشوار است و به همين دليل است كه اغلب تفسير و تعبير خود را استتار مي كنيم و آن را به گونه اي غيرمستقيم و توهين‌آميز ارائه مي دهيم.

3) توهين و تحقيرهاي غيركلامي
«ممكن است چوب و سنگ سر مرا بشكنند، اما كلمات هرگز به من آزار نمي‌رسانند». جمله اي است كه بچه ها از مدت ها قبل براي كساني كه ناسزا مي‌گويند ساخته اند. متأسفانه تا اين زمان پاسخي به كساني كه به طور غيرمستقيم ما را تحقير مي كنند داده نشده است. با كسي كه به ما بد نگاه مي كند يا ژست مي‌گيرد چه بايد بكنيم. وقتي مخاطب شما بدون اين كه كلمه اي در تحقير شما بگويد با رفتارش ما را تحقير مي‌كند به او چه جوابي مي‌دهيد؟
برخورد با توهين غيركلامي بسيار دشوارتر است. زيرا اين احتمال وجود دارد كه شخص توهين كننده اصولاً متوجه رفتار توهين آميزش نباشد. از آن گذشته نمي توانيد مطمئن باشيد كه لزوماً از قصد و نيت شخص توهين كننده آگاه شده‌ايد.
اگر مخاطب شما به طور مسلم مي‌خواهد بدون ابراز كلمه‌اي شما را تحقير كند, سعي كنيد او را به شكلي مجبور كنيد كه به جاي ژست از كلمات استفاده كند. مي‌توانيد به طرزي قاطعانه بگوييد: «ممكن است لطفأ آن طرز نگاهت را براي من كلمه به كلمه ترجمه كني؟ من نمي توانم به درستي منظور تو را درك كنم مگر اين كه مستقيماً نظرت را با من در ميان بگذاري». در اين لحظه منتظر يك تحقير كلامي باشيد و با توجه به آنچه لحظاتي قبل خوانديد نسبت به آن واكنش نشان دهيد.
تحقير غير جرأت آميز و غيركلامي از همه صراحت كم‌تري دارد. بعيد است وقتي كسي پرخاشگرانه مشت خود را به سمت صورت شما پرتاب مي‌كند ندانيد كه او قصد توهين به شما را دارد. البته ممكن است كسي كه به طور غيرمستقيم و بدون كلام به شما توهين مي كند اين كار را از روي عادت انجام دهد. همه‌ي ما در مواردي به جاي كلام از رفتارهايي استفاده مي كنيم. گرچه نمي‌توانيم همه‌ي پيام هاي غيركلامي را از بين ببريم، بهتر است تا حد امكان آن ها را به كلمات تبديل كنيم زيرا اين امكان وجود دارد كه رفتار مخاطب خود را به اشتباه تفسير كرده باشيم.
فرض كنيد از فروشگاهي خريد كرده‌ايد و حالا كنار صندوق پرداخت ايستاده‌ايد. صندوق دار نگاه ناخوشايندي به شما مي‌اندازد و آهي از روي عصبانيت مي‌كشد. شما مي‌خواهيد اين رفتار او را شخصي تلقي نكنيد. ممكن است با خود بگوييد كه صندوق دار روز دشواري را پشت سر گذاشته است. اما اگر از اين طرز رفتار او ناراضي هستيد چرا مستقيماً با آن برخورد نكنيد؟ از او بخواهيد كه توضيح دهد. به او بگوييد «من حالت شما را درك نكردم». يا «نمي‌دانم چه منظوري داريد؟» يا «آيا من كاري كردم كه شما از آن خوشتان نيامد؟» با اين رفتار واكنش غيركلامي را به جوابي آشكار تبديل مي كنيد.
اگر رفتار شما كسي را ناراحت كرده است حق داريد و شايسته است كه از اين رفتار خود آگاه شويد. واكنش بعدي شما بستگي به جواب مخاطب شما دارد. اما به نظر ما بهتر اين است كه بگوييد درك ژست مخاطب شما دشوار است.

4) توهين و تحقير خود
اختلافات از نوعي كه به آن اشاره كرديم تنها نيمي از تصوير است. اختلاف و تضاد دروني نيز مي‌تواند به تحقير كردن شما بينجامد. در اين شرايط كسي كه توهين مي كند خود شما هستيد. درواقع تحقير شدن مي‌تواند منشأ بيروني يا دروني داشته باشد. اما راه حل برخورد با هردو اين ها ساده است. ابراز وجود كنيد.
ممكن است در درون خود در قبال خود يا ديگران رفتاري غير جرأت‌آميز يا پرخاشگرانه داشته باشيد. مواظب برخوردي كه با خود مي كنيد باشيد. سعي كنيد از رفتار تحقيرآميز درون خود فرار نكنيد. اما رفتار به شدت خشم برانگيز درقبال خود را نيز توصيه نمي‌كنيم. به جاي هردو راهي اعتدالي در پيش بگيريد. رفتاري توأم با ابراز وجود داشته باشيد. صادق و آشكار باشيد و مستقيماً با خود روبرو شويد. نه از رفتار تحقيرآميز خود فرار كنيد و نه درصدد برخورد توهين آميز با آن برآييد.

خلاصه
كسي از توهين و سرزنش شدن خوشش نمي‌آيد. اگر از خود يا ديگران توضيحات بيش تري بخواهيد اغلب مشكل برطرف مي شود.
البته رنجش به دل راه ندادن و پس‌نشيني نكردن در مواقعي دشوار است اما برقراري ارتباط صادقانه تلاشي است كه فايده‌ي آن از زحمتش بيش‌تر است.
ناراحتي ناشي از تحقير با ابراز وجود كردن از بين مي‌رود. همان طور كه گفتيم مصرانه از خود يا از ديگران بخواهيد كه نظر خود را توضيح دهند. احساسات خود را بيان كنيد و درباره خود و روابطي كه با ديگران داريد اطلاعات تازه‌اي به دست آوريد.
 

منبع : سایت نشریه روانشناسی و جامعه

نويسنده: دكتر رابرت البرتي ؛ دكتر مايكل امونز
مترجم: مهدي قرچه داغي